„Armenia i Ormianie w cieniu imperiów”

Armenia – od starożytnej potęgi do pierwszego chrześcijańskiego państwa

Historia Armenii sięga VI wieku p.n.e., kiedy to państwo znajdowało się pod wpływem potężnego  Imperium Perskiego Achemenidów. Wraz z upadkiem tego imperium w III wieku p.n.e., korzystając z osłabienia perskiej dominacji, ormiańska dynastia Artaksydów podjęła działania zmierzające do uzyskania większej niezależności, co przyczyniło się do budowania podwalin pod samodzielne państwo. Dzięki podjętemu wysiłkowi oraz sprzyjającej sytuacji geopolitycznej, ormiańskiej dynastii udało się stworzyć silne królestwo.

Największy rozwój Królestwa Armenii przypada za panowania Tigranesa II Wielkiego (95–55 p.n.e.). Umiejętnie wykorzystał on nadarzającą się sytuację osłabienia sąsiednich mocarstw, by tym samym poszerzyć granice swojego państwa. Osiągnął to m.in. dzięki zreformowanej armii, sprawnie prowadzonej dyplomacji, zawartym sojuszom oraz wzmocnionej administracji państwowej. Za jego panowania Armenia stała się jednym z najpotężniejszych państw Azji Mniejszej. Terytorium państwa obejmowało ziemie od Morza Kaspijskiego po Morze Śródziemne oraz od Mezopotamii po Kaukaz.

Kluczowym wydarzeniem w dziejach Armenii było przyjęcie chrześcijaństwa w 301 roku przez króla Tiridatesa III z rąk św. Grzegorza Oświeciciela, dzięki czemu Armenia zapisała się w historii jako pierwsze państwo, które ogłosiło chrześcijaństwo religią państwową. Decyzja ta miała ogromne znaczenie religijne, polityczne i kulturalne, umacniając jedność narodową w obliczu zagrożeń zewnętrznych.

Mimo podejmowanych przez Ormian wysiłków, mających na celu zachowanie niezależności, w 387 roku doszło do podziału ziem Armenii pomiędzy Bizancjum i Persję. W następnych stuleciach możemy zaobserwować dalsze zmagania mocarstw o wpływ nad tymi ziemiami. W VII wieku Armenia znalazła się pod wpływem kalifatu arabskiego, który dominował na tych terenach do IX w. Nadarzającą się sytuację wykorzystali ormiańscy możnowładcy, ogłaszając Ashota I z dynastii Bagratydów królem Armenii za zgodą kalifa w 885 roku. Okres jego panowania uznawany jest za moment ustanowienia podwalin pod rozwój nowopowstałego królestwa, którego rozkwit nastąpił w X wieku. Schyłek istnienia państwa Bagratydów przypada na lata władania ostatniego króla Gagika II. W 1045 roku, po śmierci króla, Armenia zostaje anektowana przez Cesarstwo Bizantyjskie.

Region Kaukazu od połowy XI wieku do zajęcia tych ziem przez przez Osmanów w XV i XVI wieku zmagał się z licznymi najazdami, stając się areną rywalizacji między siłami Turków seldżuckich, Mongołami oraz Timurem. Przyczyniło się to do licznych zniszczeń oraz upadków wielu miast, co dało impuls do migracji lokalnej społeczności. Dominacja osmańska nad Armenią utrzymała się aż do początku XX wieku.

Ormianie w Imperium Osmańskim

Ormianie w Imperium Osmańskim byli uznawani za „naród Księgi” (dhimmi), co zapewniało im prawo do praktykowania chrześcijaństwa, ale jednocześnie stawiało ich w pozycji podrzędnej wobec muzułmańskich sąsiadów. Musieli płacić specjalny podatek (jizya) i podlegali ograniczeniom prawnym.

Pomimo dyskryminacji odegrali oni ważną rolę w handlu i rzemiośle, wykorzystując swoje zdolności organizacyjne i kluczowe położenie Armenii na skrzyżowaniu szlaków handlowych. Specjalizowali się w jubilerstwie, tkactwie, kowalstwie, ceramice i rzeźbie, a ich kontakty handlowe obejmowały Europę, Azję i Afrykę.

Pod koniec XIX wieku Konstantynopol stał się centrum narodowym i duchowym Ormian, przyciągając ich z różnych części imperium. Według szacunków, w pierwszej połowie XIX wieku w mieście mieszkało ich około 150 tysięcy, a pod koniec stulecia liczba ta wzrosła do 300 tysięcy. Ważnym źródłem informującym nas o liczebności ludności ormiańskiej w Imperium Osmańskim są dane zaprezentowane przez delegacje ormiańską podczas Kongresu Berlińskiego w 1878 roku. Według jej szacunków ich populacja wynosiła blisko 3 miliony osób, stanowiąc w niektórych prowincjach imperium znaczącą część ogólnej populacji. Należy jednak zachować ostrożność wobec podawanych informacji dotyczących liczby Ormian w Imperium Osmańskim, gdyż brakuje dokładnych danych statystycznych, a dostępne informacje mogły być podawane nieprecyzyjnie przez różne strony.

W XIX wieku narastały napięcia między Ormianami a władzami osmańskimi. Dyskryminacyjna polityka oraz brutalne masakry doprowadziły do rozwoju ruchów rewolucyjnych, takich jak Hunchakian (1887) i Dashnak (1890), które mobilizowały Ormian do walki o autonomię i niepodległość.

Ormianie w Imperium Rosyjskim

Ormianie zamieszkujący Kaukaz i sąsiednie regiony zostali włączeni do Imperium Rosyjskiego po wojnach rosyjsko-perskich i rosyjsko-tureckich w XIX wieku. Na mocy traktatu z Turkmanczaju (1828) Rosja przejęła kontrolę nad wschodnią Armenią. W wyniku zachodzących zmian Ormianie zamieszkujący te ziemie znaleźli się pod panowaniem cara, upatrując jednocześnie szansy na poprawę warunków swojego życia, która mogłaby przełożyć się na ochronę ich religii, kultury i tożsamości narodowej, poddawanej przez wieki naciskom ze strony wrogich najeźdźców.

Początkowo władza carska zezwalała bez żadnych ograniczeń na swobodę religijną, a ormiańskie rodziny zyskały dostęp do edukacji oraz możliwości kariery w administracji państwowej. Natomiast Kościół Ormiański, posiadający długą tradycję oraz silne powiązania z tożsamością narodową, uzyskał status instytucji wspieranej przez państwo. Tym samym udało się zachować autonomię religijną oraz możliwość funkcjonowania szkół parafialnych, które stały się ośrodkami edukacji i przekazywania narodowej tradycji. Podobnie jak w przypadku Imperium Osmańskiego, również w Imperium Rosyjskim Ormianie odgrywali znaczącą rolę w handlu, przemyśle i kulturze. Dzięki swojemu zaangażowaniu przyczynili się oni także do rozwoju kultury i edukacji, czego przejawem było zakładanie szkół, bibliotek oraz placówek kulturalnych.

Z czasem polityka wobec Ormian uległa jednak zmianie. Rusyfikacja, wprowadzona w drugiej połowie XIX wieku, ograniczała wpływy Kościoła Ormiańskiego i narzucała język rosyjski w edukacji oraz administracji. Wzbudziło to opór wśród duchowieństwa i inteligencji ormiańskiej, a także zaostrzyło konflikty narodowościowe w wieloetnicznym regionie Zakaukazia.

I wojna światowa i dążenie do niepodległości

Wybuch I wojny światowej stworzył dla Ormian nadzieję na odzyskanie niepodległości. Konflikt ten doprowadził do osłabienia dwóch mocarstw dominujących nad ziemiami ormiańskimi – Imperium Rosyjskiego i Osmańskiego – znajdujących się w dwóch sobie wrogich blokach polityczno-militarnych. Ormianie zdawali sobie sprawę, iż znaleźli się w niezwykle trudnym położeniu. Wynikało to z faktu, że znaleźli się oni po dwóch przeciwnych stronach. Mimo tak niekorzystnych okoliczności Ormianie wypełnili swoje obywatelskie obowiązki, podejmując działania na rzecz obrony państwa, w którym zamieszkiwali.

W celu osłabienia znaczenia Ormian służących w armii osmańskiej podjęto decyzję o ich odizolowaniu oraz rozpowszechniano plotki, oskarżające ich o współpracę z Rosjanami. W styczniu 1915 roku władze tureckie postanowiły rozbroić ormiańskich żołnierzy, a następnie skierować ich do prac przymusowych i systematycznie ich rozstrzeliwać. W tle toczącego się konfliktu zbrojnego przeprowadzono w latach 1915-1917 brutalne represje wobec ludności ormiańskiej, które doprowadziły do śmierci około 1,5 miliona ludzi. Wydarzenia te dramatycznie osłabiły społeczność ormiańską w Imperium Osmańskim.

W skutek zachodzących zmian w Imperium Rosyjskim, spowodowanych obaleniem cara i przejęciem władzy przez bolszewików, doszło do rozpadu rosyjskiej administracji na Kaukazie. Umożliwiając jednocześnie Ormianom, Gruzinom i Azerom na utworzenie w 1918 roku Zakaukaskiej Federacji Demokratycznej. Wkrótce jednak wspólne interesy narodów regionu rozeszły się, co doprowadziło 28 maja 1918 roku do proklamowania Demokratycznej Republiki Armenii. Było to pierwsze niepodległe państwo ormiańskie od ponad pięciu stuleci.

Podsumowanie

Historia Armenii stanowi przykład narodu, który, pozostając w cieniu potężnych imperiów i zmagając się z trudnymi okolicznościami, wytrwale walczył o zachowanie swojej tożsamości i niepodległości. Dzięki temu wysiłkowi w 1918 roku Armenia odzyskała niepodległość, ukazując, że determinacja może być kluczem do zachowania narodowej tożsamości. Kluczową rolę w tym procesie odegrał Kościół Ormiański, który przez wieki stanowił spoiwo jedności narodowej.

– Kamil Gleń