Sztuka miniatury, jaka wykształciła się w cylicyjskiej Armenii, zajmuje wyjątkowe miejsce w historii średniowiecznej kultury ormiańskiej. Rozwijała się za panowania monarchów ormiańskich. W drugiej połowie XIII wieku osiągnęła tak wysoki poziom, że – przekraczając granice państwowe – mogła śmiało konkurować ze sztuką Bizancjum i innych krajów.
W Cylicji istniały co najmniej trzy niezależne szkoły, powiązane ze sobą, jednakże nieco różniące się od siebie pewnymi cechami stylistycznymi oraz odegraną przez nie rolą historyczną.
Druga połowa XII wieku to okres kształtowania się samodzielnego stylu miniatury cylicyjskiej. W tej dziedzinie bardzo aktywne były pracownie Skewry i Mlidżu. Skewra była głównym ośrodkiem, w którym ukształtowały się cechy nowego stylu miniatur cylicyjskich i który osiągnął wysoki poziom rozwoju w następnym stuleciu, zwłaszcza w Romkli (Hromkli). Szkoła ta uzyskała szczególne znaczenie za czasów Nersesa Lambronacego (1153–1198).
Wykształcony przez Nersesa Sznorhalego przybysz z Lambronu już od młodych lat cieszył się świetną reputacją jako pisarz i uczony; nie jest przypadkiem, że nie tylko najstarszy rękopis pochodzący ze szkoły miniatur w Skewrze, ale również inne najcenniejsze zabytki tej szkoły kojarzą się głównie z jego imieniem. Jak wynika z zapisów pamiętnikarzy, Lambronacy często osobiście wybierał wzór do naśladowania i zlecał malarzom iluminację (ozdobienie miniaturami) konkretnego rękopisu.
Jednym z wybitnych przedstawicieli tego samego pokolenia był Grigor z Mlidżu (Mlidżecy). Za jego dzieło uznaje się przede wszystkim iluminację pięciu rękopiśmiennych ksiąg, wykonaną pomiędzy rokiem 1173 a 1215 (data śmierci Grigora). Najstarszą z tych ksiąg jest Ewangeliarz z 1173 r., w którego zdobieniu uczestniczyli również ornamentaliści Wardan i Kostandin.
W tym samym roku, na polecenie Nersesa Lambronacego, Grigor opatrzył kwietnymi zdobieniami wspaniałą kopię Księgi śpiewów żałobliwych Grigora Narekacego, która jest najstarszą z ponad stu kopii Nareku przechowywanych w Matenadaranie.
Rok później Grigor rozpoczął pracę w mieście Hromkla przy zdobieniu ewangeliarza dla Nersesa Sznorhalego. Nie wiadomo, jak długo Grigor tam przebywał, ale w 1197 r. widzimy go ponownie w Skewrze, gdzie właśnie kończy swój słynny ewangeliarz, znany w czasach późniejszych jako Ewangeliarz lwowski, które to dzieło rozpoczął w klasztorze Mlidż dla księdza Stephanosa.
Zgodnie z sygnaturą na stronicach rękopisu, pisarz i miniaturzysta Grigor Mlidżecy ukończył to dzieło w 647 r. kalendarza ormiańskiego (tj. między 31 stycznia 1198 r. a 30 stycznia 1199 r.).
Jego ostatni ewangeliarz – zamówiony zapewne również przez wspomnianego już Stephanosa – z 1215 r. pozostał nieukończony z powodu śmierci miniaturzysty. Tę lukę wypełnił w 1216 r. inny, anonimowy artysta z miasta Tars (z którego pochodził apostoł Paweł).
W kronikach tamtego czasu Grigor został upamiętniony jako sławny mistrz miniatury. Autor tego zapisu wspomina również, że Grigor zmarł jako sędziwy starzec.
Jak głosi tradycja, ormiański król Cylicji Leon (Lewon) II Wspaniały, wstępując na tron 6 stycznia 1198 r., przysięgał na Ewangeliarz ze Skewry.
Przypuszcza się, iż zlecający wykonanie Ewangeliarza ksiądz Stephanos odgrywał znaczącą rolę w czasie koronacji Leona Wspaniałego w 1199 r., podczas której ta drogocenna księga miała zostać użyta.
Na polskiej ziemi Ewangeliarz po raz pierwszy poddano pracom konserwatorskim w latach 1592–93, z polecenia bogatego lwowskiego Ormianina Torosa Bernatowicza, i aż do 1830 r. był on w posiadaniu ormiańskiej społeczności Lwowa.
Stan tego arcydzieła przed konserwacją nie był zły, ale karty księgi ulegały pomarszczeniu, co mogło niekorzystnie wpłynąć na wygląd samego rękopisu oraz iluminacji.
Na szczęście zarówno miniatury, jak i tekst zachowały się w dobrym stanie, aczkolwiek w niektórych miejscach odcisnęły się barwniki iluminacji z sąsiednich stron – zjawisko znane również z innych iluminowanych manuskryptów cylicyjskich.
Główne prace naprawcze polegały na wygładzaniu kart pergaminu, usuwaniu postrzępionych szwów oraz przywracaniu kolejności kart.
W 1930 r. Nerses Akinian sporządził szczegółowy opis konserwatorski zabytku.
Los Ewangeliarza ze Skewry, lub – jak się go dziś często nazywa – Ewangeliarza Lwowskiego, zabytku zawierającego w sobie godne najwyższego podziwu miniatury okresu cylicyjskiego, po II wojnie światowej przez długi czas pozostawał nieznany i dopiero w 1993 r. został on przypadkowo odnaleziony w Gnieźnie.
Ponieważ miał być eksponowany w dniach 11 marca – 6 lipca 1997 r. na wystawie „Świetność Bizancjum” w nowojorskim Metropolitan Museum jako jedno z najwybitniejszych dokonań sztuki bizantyjskiej, został wówczas pieczołowicie odrestaurowany przez Muzeum Gutenberga w Moguncji.
To przedsięwzięcie podjęto dla upamiętnienia 800. rocznicy powstania arcydzieła.
Misternie zaokrąglone litery (orm. boloragic jerkatagir) manuskryptu mają wiele odcieni – od jasnobrązowego do ciemnoszarego i czarnego. Oryginalny inkaust był czarny, ale z upływem czasu w niektórych rękopisach jego kolor zmieniał się w brązowy.
Zapisy w tabelach euzebiańskich rozpoczynają się złotymi majuskułami, zaś ich numery porządkowe na bocznych marginesach – małym pismem żelaznym (orm. jerkatagir).
W ewangeliarzach ormiańskich zawsze wskazywane są miejsca wspólne, czyli paralelizmy pomiędzy tekstami poszczególnych Ewangelii: św. Mateusza, Łukasza, Marka i Jana, oparte na tzw. kanonach porównawczych Euzebiusza z Cezarei.
Iluminacje w ewangeliarzach ormiańskich umieszczane są (co w księgach bizantyjskich stanowi niezwykłą rzadkość, a i w asyryjskich zdarza się tylko sporadycznie) na początku poszczególnych Ewangelii oraz rozdziałów związanych ze świętami kościelnymi.
W skład iluminacji Ewangeliarza ze Skewry wchodzą m.in. nawiązujące do zamieszczonego w księdze listu Euzebiusza do Karpiana malowane popiersia obu tych wybitnych mędrców, a także 7 choranów, tzn. tabel z ramkami w postaci ozdobnej kolumnady (brakuje choranu z kanonem II).
Każdą z Ewangelii poprzedza wizerunek siedzącego ewangelisty (stoi tylko Jan, dyktujący Dobrą Nowinę swemu uczniowi Prochorowi) oraz misternie zdobiona strona tytułowa.
Na niej widnieje pokaźnej wielkości inicjał, zawierający elementy symbolicznie reprezentujące danego ewangelistę, „kalejdoskopowe” (roślinne) zdobienia, duże prostokątne kapitele z podwójną sekcją „lunetową” – łukową (na której wyrysowane są wyimaginowane ptaki, Baranek Boży i inne figury), a także kwiecisty krzyż zwieńczony okienkowym ornamentem.
W przypadku Ewangelii św. Mateusza krzyż „zakwita” umieszczonymi jeden nad drugim wizerunkami przodków Chrystusa, co stanowi jedno z pierwszych w Cylicji przedstawień drzewa Jessego.
Na marginesach manuskryptu widnieją ornamenty oraz postacie ewangeliczne, nawiązujące do dokonywanych przez Zbawiciela cudów (uzdrowień), do Jego przypowieści, do zaparcia się Piotra.
Brakuje natomiast nawiązań do świąt Pańskich.
Główne kolory (czerwień, błękit, zieleń, złoto), ornamentyka, rzeczywiste i wyimaginowane wizerunki ptaków i zwierząt, konstrukcje choranów przekształcone w struktury czysto dekoracyjne, z ornamentem okienkowym, stały się podstawą do komponowania cylicyjskich miniatur XIII wieku.
Główne elementy tych miniatur zostały wypracowane już w ewangeliarzach z lat 90. XII wieku, z których najdoskonalszym jest królewski manuskrypt ze Skewry.
ks. Atanas Sarkisjan
